1997 жылға дейін Айнакөл аталып келген, бүгінде Мөрәлі Шәменов ауылдық округі деген тарихи атауға ие елді мекеннің іргесі 1929 жылы қаланған. Бұл ауылдың қалыптасу жолы – ел еңбегімен, жер тынысымен біте қайнасқан тағдырлы тарих. Алғашқы қазығы «Белсенді», «Иіркөл», «Жігер», «Елтай» артелінің негізінде қағылып, 1950 жылы олар бір арнаға тоғысып, ұжымшар болып қайта құрылды. Берекелі Сыр бойының құнарын кәдеге жаратқан ауыл халқы күріш егіп, ірі қара мен қой өсіруді негізгі кәсіпке айналдырды. Еңбек пен төзімнің, бірлік пен табандылықтың жемісі ретінде 1967 жылы бұл шаруашылық облыс көлемінде алғашқылардың бірі болып «Еңбек Қызыл Ту» орденімен марапатталып, Қазақ КСР-ның «Алтын кітабына» есімі алтын әріппен жазылды. Бұл – ауыл адамдарының маңдай терімен келген мәртебе еді. Кейін ауылға елге еңбегі сіңген Мөрәлі Шәменовтің есімі берілді.Өткеннің өнегесін бойына сіңірген, бүгіннің тынысын сақтаған бұл өлке қазір де өз болмысын жоғалтқан жоқ. Кеше ел еңбегімен танылған ауылдың бүгінгі тіршілігі қандай, уақыт көшінде қалай түлеп келеді? Осы сауалдардың жауабын іздеп, ауылдың бүгінгі тыныс-тіршілін бағамдау үшін жолға шықтық.

Ауылға кіреберістен ұлттық нақы­шы жоғалмаған, қаймағы бұзыл­маған елді ме­кеннің тұтас келбеті көзге ша­лы­нады. Қаңтардың бет шымшыр ая­зында мұз қатып, «Айтектің» жағасын бой­лай жайылып жүрген төрт түлік ауыл тір­шілігінің өзгермес ырғағын аңғар­тады. Қыс қыспағына қарамастан, мал со­ңында жүрген жұрттың сабырлы қа­дамы, ақ қарды жамылған кең дала­дағы тіршілік тынысы қазақы бол­мыс­­тың беріктігін байқатады. Бүгінде округ бойынша мұнда 1003 тұрғын, 202 от­басы тұрады. Қатар түзілген үйлер, ау­ласы жинақы қоңыр тірлік, бәрі де ау­ылға тән байыпты өмір салтын ай­қын­­дап тұр.
Ауыл ішіндегі жол желісінің жалпы ұзындығы 7,5 шақырымды құрайды, ел­ді мекен аумағында 12 ішкі көше бар. 2025 жылы «Ауыл – ел бесігі» жобасы шеңберінде ауыл көркін жаңғыртуға бағытталған ауқымды жұмыстар ат­қа­­рылды. Атап айтқанда, Жамбыл және Б.Ердүзелова көшелерінде жал­пы құны 69 миллион 34 мың тең­ге көлеміндегі жобамен күрделі жөн­деу жүргізіліп, жұмыстар толық аяқ­талды. Көшесі түзелген ау­ыл­дың қадамы да нық. Тозығы жет­кен жол­дардың ор­нына тегіс ас­фальт тө­селіп, жергілікті тұрғын­дардың жол қаты­на­сы айтарлықтай жеңілдеген. Инфра­құ­­­рылымды жаңғырту бағытындағы нақты қадамдар қатарында атқарыл­ған жұмыс мардымды. «Мега Агро» ЖШС қаражаты есебінен 2 млн теңгеге ауылдағы электор бағаналарын ауыс­ты­руға арналған жоба-сметалық құ­жат­тар рәсімделіп, аудандық құры­лыс, сәулет және қала құрылысы бө­лі­міне ұсынылды.
Өткен жылы ауылдың ажарын ашып, тіршілік кеңістігін реттеуге ба­ғыт­­­­­талған көркейту, көгалдандыру жә­не абаттандыру жұмыстарына 1 млн­ 634 мың теңге бөлінді. Бұл қар­­жы ауыл келбетін айшықтауға, ортақ ке­ңістікті ұқыпты ұстауға жұм­­­салып, тұрғындар игілігіне қызмет етті. Сонымен қатар санитарлық таза­лық жұмыстарына 807 мың теңге қар­жы қаралып, көшелер мен қоғамдық орын­­дардың тазалығы тұрақты қам­тамасыз етілді.
Нәсібін еңбектен тапқан ауыл

Көшелермен бойлай көз салсаң, әр аулада қамыспен салынған қоралардың төбесіне қаз-қатар жиналған жоңышқа көзге түседі. Мұндағы жұрт табиғаттың мінезін жақсы біледі. Сондықтан қыс қамын ерте ойлап, тіршіліктің теті­гін уақытында түгендепті. Бүгінде мұн­дағы экономикалық белсенді халық­ саны 470 адамды құрайды. Бірі тұ­рақты жұмыспен күн көрсе, бірі өз кәсібін дөңгелентіп, еңбегін табысқа айналдырып отыр. 303 адам ресми түрде жұмысен қамтылған, ал 167 тұр­ғын өзін-өзі жұмыспен қамтып, нарық талабына бейімделген.
Былтыр ауыл экономикасына сер­пін берген нақты қадамның бірі ауыл шаруашылығын қаржылай қол­дау тетіктерінің тиімді іске асуы болды. «Ауыл шаруашылығын қар­жы­­лай қол­дау қоры» АҚ арқылы мал ша­­руа­шылығын дамытуға бағыт­тал­ған бір жоба мақұлданып, оған 18 мил­лион 380 мың теңге көлемінде несие берілді. Ауылдағы еңбек бір ар­нада тоқтап тұрған жоқ, қайта жаңа ба­ғыттармен толығып келеді. Мем­ле­кеттік қолдаудың нақты тетік­тері іске қосылған сайын, жергілікті тұрғын­дар­дың да өз ісіне деген сенімі нығая түс­кен. Соның бір дәлелі – «Еңбек, нә­тижелі жұмыспен қамту және жаппай кә­сіпкерлікті дамыту» бағдарламасы шең­­берінде берілген грант. Жаңа биз­нес-идеяларды дамытуға арнал­ған мем­лекетік қолдауды ұтымды пай­да­ланған үш ауыл тұрғыны құс шаруа­шы­лығын өрістетіп, жылқы мен сиыр өсі­руді қолға алды. Алдағы кезеңде «Ауыл аманаты» бағдарламасы аясында жос­­­­парланып отқан жұмыстар осы игі бас­тамалардың заңды жалғасына ай­нал­мақ. Кәсіп көкжиегін кеңейтіп, ауыл экономикасын әртараптандыруды көз­­де­­ген бұл қадам тұрғындардың ту­ған жер­ге тұрақтап, еңбек етуіне жол аша­ры сөзсіз.
Елді мекен іргесіне жапсарлас жат­қан дария жағасы – төрт түлікке тап­тырмас табиғи жайылым. Жағалай жүр­сеңіз, кең өрісте еркін жайылған мал­дың қи­мылы көзге жылы ұшы­райды. Қой-ешкіден бастап дария бо­йын бой­лай жосылып жүр. Бүгінде ауылдық округтегі жеке отбасылардың қорасында 1079 бас мүйізді ірі қара, 1359 бас жылқы, 850 бас уақ мал, сон­дай-ақ 5 бас түйе тіркелген.
Жергілікті жұрттың басым бөлігі атакәсіпті берік ұстанып, егін егу мен мал өсіруді, ауыл шаруашылығы өнім­дерін өндіруді негізгі тірек еткен. Сыр бойының дархан даласында тө­гіл­ген маңдай тер еш кеткен емес. Былтыр да ауылдың қамбасы кең бол­ды. Егіс алқаптары да мол ­ауқым­ды қам­тыды. Ауылда 850 гектарға кү­ріш, 86 гектарға жаздық бидай, 311 гек­тарға ескі жоңышқа, 122 гектар­ға жаңа жоңышқа егіліп, толық жинал­ды. Жердің құна­рын танытқан, диқан­дардың ыжда­һа­тын айқындаған көр­­­сет­кіш көңіл жа­ды­ратады. Шаруа­шы­­лықтар бойынша да нәтиже оң. «Ме­га Агро» ЖШС 110 гектардан 7150 центнер күріш жинаса, «Ауылым ФҚ» 550 гек­­тар алқаптан 36025 центнер өнім алды. «Мөрәлі Шә­менов» ЖШС 41 гектардан 2460 центнер, «Бел­­сенді» ШҚ 124 гек­тардан 6572 центнер, ал «Талант» ШҚ 5 гектар жерден 240 цент­нер күріш алды.

Әлеуметтік саланың
әлеуеті жоғары

Даламның жұпар иісі – аңсағаным,
Құлпырамын, жұтқан сайын бал самалын.
Дүниенің төрт бұрышын кезсем-дағы,
Өзіңді сағынудан шаршамадым.
Иә, бұл киелі топырақ талай дүл­дүл­ді дүниеге алып келді. Сөз өнерін серік етіп, көмейінен жыр төгілген, үні­мен де, ойымен де елге танылған Еле­на Әбдіқалықова да – осы ауылдың ту­ма­сы.
Бүгінде өңірдің мәдени өмірі маз­мұнды да мағыналы жетістіктермен ерек­­шеленеді. Таяу жылдары 147 мил­лион теңге қаржыға күрделі жөндеуден өткен мәдениет үйі қазір ауыл руха­ния­тының ордасына айналып, өнер мен өнегенің шамын өшірмей тұр. Осын­­да көптен бері көрерменнің ыс­тық ықыласына бөленіп жүрген «Асыл ана» әжелер ансамблі жемісті жұ­мыс жасап келеді.
Биылдың өзінде ауыл­дың мәдениет үйінде 98 мәдени-көп­шілік іс-шара ұйым­дастырылған. Қа­зіргі таңда мұн­да 5 үйірме жұмыс іс­теп, оған 70 қа­тысушы тұрақты тар­тылған. Жас өнер­паздардардың да жетістігі көңіл қуан­тады. Мәденет үйі жа­нындағы «Ба­лауса» би тобы «Боз­тор­ғай» бай­­қауында 3-орынға ие бол­ды. Ал ән үйірмесінің өнерпаздары Се­рік Айсұлтан республикалық JasStar бай­­қауында 1-орын жеңіп алып, ауыл абыройын асқақтатты. Ұлт­тық құн­дылықты ұлықтаған қолө­нер са­ла­сында да олжа мол. Ұмыт бо­ла бас­таған дәстүрлі өнерді жаң­ғыр­­тып жүр­ген қолөнер шебері Сая ­Сат­­тар­қы­­зы облыстық қолөнер бай­қа­уын­­да 2-орын­ иеленді.
Ауылдың ең бір мейірімге толы ме­кені – бөбекжай. №18 «Бөбек» бөбек­жай-балабақшасы тұрақты жұмыс жа­­сап келеді. Бір-бірімен жапсарласа жал­ғасқан бұл ғимараттың іргесі 1984 жы­лы қаланған. Қабырғасы жылдар сал­мағын көтергенімен, ішіндегі өмір ес­кірмейді. Жалпы аумағы 936 шаршы метрді алып жатқан нысанда қазір 4 топта 80 бүлдіршін тәрбиеленуде. Ауласында бүлдіршіндерге арналған ойын кеңістігі де бар. Ең бастысы, ауыл тұрғындарының күнделікті қажетіне жа­рап, өз міндетін абыроймен атқарып ке­леді.
Ауылдың білімге бастар даңғыл жолы – Ә.Бердәулетов атындағы №34 орта мек­теп. Бұл қара шаңырақта әр оқу жылы үмітпен басталып, еңбекпен түйін­деледі. Биылғы оқу жылын мектеп 219 оқушымен қарсы алып, оның ішін­де 14 бала алғаш рет мектеп табал­дырығын аттаса, 11 түлек алтын ұя­мен қоштасқалы тұр. Өткен оқу жылы мектеп тарихындағы табысты кезеңнің бірі болды. 11-сыныпты 16 оқушы аяқ­тап, олардың 12-сі ҰБТ-ға қатысты. Жетістіктің жалауы да жел­біреді. 1 оқу­шы «Алтын белгіге», 2 оқушы «Үздік аттестатқа» ие болды. 8-і мемлекеттік грантқа, ал қалған 4 оқу­шы жоғары оқу орындарының ішкі грант­тарына ие болған.
Спорт саласын дамыту – ауыл бола­ша­ғының өзегіне айналған маңызды бағыт. Осы жолда ауылдық округте ұлт­тық рухты ту еткен, жас ұрпақтың жігерін жанитын қазақ күресінен спорт мектебі жұмыс жасап тұр. Ауылдық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде бүгінде екі жаттықтырушы тынымсыз еңбек етіп, 50 балаға тәлім беруде. Қазақ күресі – тек білектің күші емес, жүректің қайраты. Бозкілем үстінде өскен бала бойына жауапкершілік пен намысты қатар сіңіреді. Осыны се­зінген ауыл жастары спорт арқылы шың­­далып, ертең елге қорған болар аза­мат болып қалыптасып келеді.
Ауыл тіршілігінің тынысы тек ең­бекпен, біліммен емес, адам саулығын күзет­кен ақхалатты абзал жандармен де өлшенеді. Осы тұрғыда елді ме­кенде халыққа қалтқысыз қызмет көр­сетіп отқан Мөрәлі Шәменов ауылдық емха­насы бар. Мұнда бүгінде 1 жоғары бі­лімді жалпы тәжірибелі дәрігер, 9 орта білімді медбике және 1 жедел жәрдем көлігі ауыл тұрғындарының ден­­саулығын қорғау жолында тыным­сыз еңбек етуде. Өткен жылдың жел­тоқсан айында тіркелген науқастар саны 375-ке жеткен. Бұл кезеңде тұр­ғындар негізінен өздерінің созылмалы ауруларына байланысты тексерілуге жүгінген. Сонымен қатар тұмау мен салқын тиюдің өршуіне орай келген науқастар да аз емес.
Былтыр емхана есебінде 17 әйел босанған, ал бір жасқа дейінгі балалар саны 23-ті құрап отыр. Бұдан бөлек күн­дізгі стационар арқылы ем алуға ке­ле­тіндер де бар. Айта кетерлігі, бұл ем­­хананың тарихы тереңде жатыр. Ал­ғашқы медициналық пункт 1953 жылы ашылған. Қазір сол ғимарат то­зып, бұ­зылғанымен, оның орнына қа­лып­тасқан медициналық қызмет дәс­түрі үзілген жоқ. Қарапайым ауыл емха­насының қабырғасында адам тағ­ды­рымен бетпе-бет келетін сәттер көп. Дертке дауа, жанға шипа болған жа­ңа ғимарат ауыл адамдары үшін ең се­німді орынға айналып үлгерген.
Жалағаш кентінен 25 шақырым қа­­шық­та, Сырдарияның оң жаға­ла­уын­да қоныс тепкен бұл мекен – та­рихы терең, тірлігі тиянақты ауыл. Бұл – бір ғана елді мекеннің та­рихы емес, қазақ ауылының бүгінгі бол­мы­сы. Осылайша Мөрәлі Шәменов ауылы – өтке­нін ұмытпай, бүгінін баянды етіп, ертеңіне сеніммен қарап отқан бе­ре­келі һәм киелі мекен. Қарапайым тірліктің өзі­нен үлкен мағына тапқан, бірлік пен ең­бекке сүйенген ауыл жұрты болашаққа сенім­мен қарайды. Сондықтан бұл ауыл­­дың бүгінгі тынысы – ел ертеңінің бе­­рік негізі.

Гүлжан ЕСЖАН